Halloween kojarzy nam się z duchami, wampirami i czarownicami. Tymczasem na długo przed pojawieniem się tego święta w Polsce nasi przodkowie mieli własny, całkiem pokaźny zbiór nadprzyrodzonych istot. W rzekach mieszkały utopce, na polach pojawiały się południce, a nocą ludzi nawiedzały zmory.
Co ciekawe, podobne stworzenia występowały w wierzeniach innych narodów. Czy polska strzyga ma więc kuzynkę w Rumunii, a nasz utopiec mógłby zamieszkać w brytyjskim jeziorze? I czy nazwy tych istot można po prostu przetłumaczyć?
Duch duchowi nierówny
Zacznijmy od ducha. W języku angielskim możemy nazwać go ghost, spirit, spectre lub apparition. Choć określenia te bywają używane zamiennie, każde ma nieco inny odcień znaczeniowy. Niemieckie Geist oznacza zarówno ducha, jak i umysł, a francuskie fantôme odpowiada polskiemu duchowi lub zjawie.
Ciekawym przypadkiem jest Poltergeist, którego nazwa pochodzi od niemieckich słów poltern (hałasować) i Geist (duch). Anglicy przejęli tą nazwę niemal bez zmian.
Strzyga, upiór i wampir – jedna rodzina?
Zanim wampiry zaczęły zamieszkiwać gotyckie zamki, w słowiańskich wierzeniach funkcjonowały opowieści o zmarłych powracających z grobu.
Polski upiór miał odbierać żywym siły, a niekiedy również wysysać krew. Strzydze przypisywano natomiast posiadanie dwóch dusz lub dwóch serc. Po śmierci mogła powracać i atakować ludzi. Czy zatem strzygę można przetłumaczyć jako vampire? Niekiedy tak, ale takie uproszczenie pozbawia ją części znaczeń związanych z polskimi wierzeniami.
Demony, które nie dawały spać
Jedną z najbardziej niepokojących postaci polskiego folkloru była zmora. Miała siadać na piersi śpiącego człowieka, powodując ucisk i duszności. Dziś podobne doświadczenia kojarzymy z paraliżem sennym.
W angielskich wierzeniach wystÄ™powaÅ‚a night hag, a w niemieckich Nachtmahr. Co ciekawe, angielskie sÅ‚owo nightmare, oznaczajÄ…ce koszmar, wywodzi siÄ™ od dawnego okreÅ›lenia nocnego demona – mare.
Nieco inną specjalizację miała południca, nawiedzająca ludzi pracujących na polach podczas największego upału. Jej bliskie odpowiedniki znajdziemy w czeskiej polednice i wschodniosłowiańskiej полудница. Angielskie Lady Midday jest natomiast tłumaczeniem słowiańskiej nazwy, a nie postacią wywodzącą się z angielskiego folkloru.
Co czai siÄ™ pod powierzchniÄ… wody?
Polskie utopce miały wciągać nieostrożnych ludzi pod wodę. Brytyjczycy również znali podobne stworzenia. W północnej Anglii opowiadano o Grindylow, który czyhał na dzieci w stawach i jeziorach. W szkockich wierzeniach występował natomiast kelpie – wodny duch przybierający postać konia i porywający ludzi do wody.
Choć wszystkie te istoty pełniły podobną funkcję, nie były identyczne. Dlatego tłumaczenie utopca jako water demon może być bardziej odpowiednie niż zastępowanie go nazwą konkretnego brytyjskiego stworzenia.
Nie wszystkie duchy były groźne
W polskich domach można było spotkać również przyjazne istoty. Ubożęta opiekowały się gospodarstwem, a w zamian oczekiwały życzliwego traktowania i pozostawianego pożywienia.
Podobną rolę pełniły szkocki brownie i wschodniosłowiański domowoj. Z kolei znany z Warmii i Mazur kłobuk miał przynosić gospodarzowi bogactwo, często zdobywane kosztem sąsiadów.
Czy każdy potwór potrzebuje tłumaczenia?
Tłumaczenie nazw istot fantastycznych i postaci z folkloru to coś więcej niż znalezienie odpowiedniego słowa w słowniku.
Wybór zależy przede wszystkim od rodzaju tekstu i jego odbiorców. W powieÅ›ci fantastycznej ważne mogÄ… być atmosfera i naturalność jÄ™zyka, w opracowaniu etnograficznym – wierność lokalnej tradycji, a w tekÅ›cie popularnonaukowym – zrozumiaÅ‚ość dla czytelnika. Zdarza siÄ™ też, że najlepszym rozwiÄ…zaniem jest pozostawienie oryginalnej nazwy. Strzyga, kÅ‚obuk czy poÅ‚udnica niosÄ… ze sobÄ… znaczenia, których nie sposób zamknąć w jednym obcym sÅ‚owie. Halloween jest wiÄ™c dobrÄ… okazjÄ…, żeby przypomnieć sobie nie tylko dawne opowieÅ›ci o duchach i demonach, ale również to, jak wiele historii kryje siÄ™ w samych sÅ‚owach.
