• Dzień 26 września został ustanowiony Europejskim Dniem Języków.
• Naukowcy wyróżniają około 1500 języków afrykańskich (łącznie z językami wymarłymi). W samym tylko Sudanie używanych jest około stu języków. Do najstarszych zabytków piśmienniczych powstałych w językach afrykańskich należą inskrypcje w piśmie etiopskim w klasycznym języku gyyz, pochodzące z IV wieku.
• Prawie wszystkie języki nowożytnej Europy należą do języków indoeuropejskich, których wspólnym przodkiem był język praindoeuropejski, istniejący w okresie neolitu. Termin „indoeuropejski” oznacza, że języki te pochodzą z wielkiego obszaru geograficznego obejmującego Europę i Indie. Najstarsze znane teksty zapisane są w języku hetyckim i powstały w XVIII w. p.n.e. Z XIV w. p.n.e. pochodzą natomiast pierwsze teksty zapisane w języku greckim.
• Jednym z nielicznych języków w Europie, który nie należy do grupy indoeuropejskiej jest język węgierski – to dlatego jest on zupełnie niepodobny do innych znanych nam języków.
• Jednym z najciekawszych języków europejskich jest język islandzki. Ze względu na geograficzną izolację Islandii język, którym posługują się jej mieszkańcy od tysiąca lat prawie się nie zmienił, dlatego współcześni Islandczycy mogą bez wcześniejszego przygotowania czytać sagi spisane w XII i XIII w. Współczesny język islandzki jest przykładem puryzmu językowego. Wszystkie obce wyrazy, szczególnie te pochodzące z języka angielskiego, są zastępowane islandzkimi neologizmami, tworzonymi przez specjalną komisję. Oto kilka przykładów: kino to po islandzku „kvikmyndahús”, czyli „dom szybkich obrazów”; koncert to „tónleikar”, czyli „gra dźwięków”, odrzutowiec to „thota”, czyli „przelatywać jak strzała”, a dzwonek telefonu to „friđthjófur”, czyli... „złodziej spokoju”.
• Są na świecie języki, którymi mówi nie więcej niż sto osób. Należy do nich na przykład język ajnuski (ajnu), którym posługują się Ajnowie, zamieszkujący japońską wyspę Hokkaido. Wraz z postępującą asymilacją Ajnów język wymiera – obecnie używa go kilkadziesiąt osób, głównie starszych. Dużą rolę w utrwaleniu dla potomności języka ajnuskiego odegrał Bronisław Piłsudski, brat Józefa Pilsudskiego. Zesłany na Sachalin przez władze carskiej Rosji, podjął studia etnograficzne nad mieszkańcami wyspy – Ajnami i Niwchami.
• Na świecie jest około 350 języków, którymi mówi mniej niż 50 osób. Naukowcy szacują też, że istnieje około 50 języków, które znają tylko pojedyncze osoby.
• W ciągu minionych 500 lat przestało istnieć około 300 języków.
• Międzynarodowa organizacja Worldwatch Institute ocenia, że do końca XXI w. zniknie połowa istniejących dziś języków. Eksperci Worldwatch uważają, że tylko 600 języków nie jest narażonych na zniknięcie, gdyż są nauczane na kursach.
• Jak szacują eksperci UNESCO, danym językiem musi mówić co najmniej 100 tysięcy ludzi, aby był on przekazywany z pokolenia na pokolenie.
• W Europie do języków zagrożonych wymarciem należą m.in. irlandzki, dolnołużycki, górnołużycki, kornwalijski, prowansalski, bretoński, gaskoński i fryzyjski.
• W 2003 r. zmarła Florence Jones, ostatnia osoba na świecie, która posługiwała się językiem wintu.
• Język menomini zna osiem osób na świecie.
• Tylko pięć osób na świecie mówi językiem Indian Idaho.
• Przykra niespodzianka spotkała grupę językoznawców, którzy w 1992 r. przyjechali do Turcji, aby nagrać i ocalić od zapomnienia język ubyski, którym mówiła tam niewielka grupa ludzi. Zastali jedynie świeży grób, a na nim napis: „Tu leży Tefvik Esenc. Był ostatnią osobą, która mówiła w języku ubyskim.”
• W 1905 r. zmarła Fanny Cochrane Smyth, ostatnia osoba znająca jeden z języków tasmańskich.
• Język eyak na Alasce zna już tylko jedna osoba, która ma ponad 80 lat.
• W 1898 r. wymarł język dalmatyński, którym posługiwali się niegdyś mieszkańcy Albanii i dawnej Jugosławii. Ostatnią osobą mówiącą w tym języku był Tuone Udain, mieszkaniec wyspy Krk.
• Najnowszą stratą na językowej mapie Europy jest język mański, którym mówili niegdyś mieszkańcy wyspy Man, leżącej między Wielką Brytanią a Irlandią. Język umarł w 1974 r., wraz z ostatnią osobą, która go używała.
• Mati ke to język Aborygenów żyjących na północnym wybrzeżu Australii, którym mówią tylko trzy osoby: dwóch mężczyzn i kobieta. I nawet im trudno jest się porozumieć, gdyż mężczyźni mówią różnymi odmianami mati ke, a poza tym ich kultura zabrania mężczyźnie rozmów z dorosłą kobietą, nawet jeśli jest ona jego bliską krewną.
• 200 lat temu słynny niemiecki podróżnik Alexander von Humboldt dotarł do wioski Maypures nad Orinoko, leżącej na terenie dzisiejszej Wenezueli. Zobaczył tam papugę mówiącą w dziwnym, nikomu nieznanym języku. Od mieszkańców dowiedział się, że ten język to atures i że papuga jest ostatnim stworzeniem, które w nim mówi.
• Wśród języków europejskich, które nie mają statusu języka państwowego, w najlepszej kondycji jest język kataloński, którym mówi 9 milionów ludzi w Hiszpanii oraz język tatarski, którym posługuje się 5 milionów mieszkańców Rosji.
• Od jesieni 2002 r. językoznawcy i inżynierowie z całego świata pracują nad archiwum, które ocali przed zapomnieniem 1445 języków. Archiwum ma zostać udostępnione na trzycalowym niklowym dysku, którego trwałość ocenia się na dwa tysiące lat. Na dysku mają się pojawić m.in. pierwsze trzy rozdziały biblijnej Księgi Rodzaju zapisane w ośmiu najpopularniejszych językach świata.
• Miejsce wymierających języków zajmuje najczęściej niezwykle ekspansywny język angielski. Za moment spektakularnego triumfu języka i kultury anglosaskiej uważa się często rok 1983. Wtedy to plemię Tuaregów, nomadów żyjących na Saharze, opóźniło aż o dziesięć dni swoją odwieczną wędrówkę w poszukiwaniu nowych pastwisk. Przyczyną nie była bynajmniej burza piaskowa, ale fakt, że Tuaregowie chcieli w komforcie pustynnego namiotu obejrzeć ostatni odcinek serialu TV Dallas.
• Zdarza się, że język uznany wcześniej za martwy nagle ożywa. Tak było z językiem kornijskim, używanym w Kornwalii. Ostatnia osoba mówiąca tym językiem zmarła w 1777 r. Sto lat później podjęto próby wskrzeszenia kornijskiego - dziś zna go już około dwóch tysięcy osób.
• Również w Walii społeczeństwo podjęło świadomy wysiłek, aby przywrócić do życia język walijski, wypierany w szybkim tempie przez wszechobecną angielszczyznę. Założono czasopisma w języku walijskim, państwo współfinansuje walijskojęzyczną telewizję, na ulicach pojawiły się walijskie napisy, a wszystkie szkoły mają obowiązek oferować lekcje walijskiego dla dzieci do 16 roku życia. Działania te przyniosły zamierzony skutek i o ile od początku XX w. liczba ludzi mówiących po walijsku systematycznie spadała, to w latach dziewięćdziesiątych zaczęła rosnąć.
• Niezwykłe odrodzenie przeżył w XX wieku język hebrajski. Językiem tym posługiwały się starożytne plemiona izraelickie, ale w diasporze wyszedł on z powszechnego użycia i stał się językiem martwym. Posługiwano się nim jedynie w czasie ceremonii religijnych i w formie pisanej w tekstach religijnych, jednak na co dzień Żydzi mówili innymi językami. Pod koniec XIX w. powstała współczesna wersja języka hebrajskiego, a po utworzeniu w 1948 roku państwa Izrael, hebrajski stał się językiem urzędowym tego kraju. W dzisiejszych czasach mówi nim ponad pięć milionów ludzi.
• W języku Indian Hopi oraz w niektórych językach semickich istnieje przedziwne zjawisko braku czasów.
• Odkrywca Troi Heinrich Schliemann władał biegle 14 językami.
• W 1887 r. warszawski lekarz Ludwik Zamenhof opublikował pierwszy podręcznik do nauki stworzonego przez siebie sztucznego międzynarodowego języka esperanto. Dziś językiem tym posługuje się już kilka milionów ludzi na całym świecie. Esperanto używane jest w ponad 80 krajach na sześciu kontynentach, jest też stosowane podczas oficjalnych obrad takich organizacji jak UNESCO i ONZ. Ma proste reguły gramatyczne, a słownictwo w dużej mierze pokrywa się z innymi językami.
• O ile o esperanto słyszeli wszyscy, nie wszyscy wiedzą, że mniej więcej w tym samym czasie powstał inny sztuczny język międzynarodowy, tzw. volapük, stworzony w 1879 r. przez księdza J.M. Schleyera z okolic Konstancji. Zasady gramatyczne i słownictwo oparte były na języku angielskim. Nowy język nie zdobył jednak dużej popularności, a dziś w języku potocznym słowo „volapük” oznacza „niezrozumiały, zagmatwany styl”, co sugeruje, że język ten raczej nie był prosty...
• Istnieją próby stworzenia sztucznego języka przeznaczonego do nawiązania łączności z hipotetycznymi cywilizacjami pozaziemskimi (np. język o nazwie lincos).
• Najstarszym zabytkiem języka polskiego jest Bulla gnieźnieńska z 1136 roku, nazwana przez Aleksandra Brücknera „złotą bullą języka polskiego”. W łaciński tekst bulli wpleciono 410 nazw osobowych i miejscowych w języku polskim. Najstarsze pełne zdanie zapisane w języku polskim pochodzi natomiast z Księgi Henrykowskiej powstałej w drugiej połowie XIII wieku, która była kroniką klasztoru cystersów w Henrykowie.
• W Polsce jest kilkadziesiąt szkół, w których dzieci uczą się języka kaszubskiego. W języku tym wydawane są książki i czasopisma, emitowane są regionalne programy radiowe i telewizyjne. Niektórzy uważają kaszubski jedynie za dialekt języka polskiego, ale zdaniem wielu językoznawców można w tym przypadku mówić o odrębnym języku.
• Dziełem przełożonym na największą liczbę języków jest Biblia, przetłumaczona na ponad dwa tysiące języków. Pierwszego przekładu fragmentów Biblii (Pięcioksięgu) dokonano w III-II w. p.n.e. z języka hebrajskiego na język grecki. Przekład nazwano Septuagintą, gdyż – jak głosi legenda – wykonało go 72 tłumaczy w ciągu 70 dni.
• W 1799 r. w czasie wyprawy Napoleona do Egiptu francuski oficer odnalazł granitowy obelisk, nazwany potem kamieniem z Rosetty, na którym wyryty był dekret Ptolomeusza V z 196 r. p.n.e. Tekst został zapisany hieroglifami, demotyką (tj. uproszczoną formą pisma hieratycznego) i za pomocą języka greckiego. Niezwykłe znalezisko pozwoliło odszyfrować egipskie hieroglify - dokonał tego w 1822 r. francuski egiptolog J.F. Champollion.
• Do dziś nie udało się za to w pełni odczytać piktograficznego pisma stworzonego przez cywilizację Majów, a także długiej na 281 linijek inskrypcji na płótnie zapisanej w języku etruskim, którym mówiono niegdyś na terytorium dzisiejszych Włoch.

Opracowano na podstawie:

1. Leksykon PWN Ludy i języki świata, pod red. K. Damm i A. Mikusińskiej, Warszawa 2000;
2. B. Jakubowski, M. Supranowicz, Duchy języków, „Wiedza i Życie”, luty 2004;
3. Artykuły z elektronicznego wydania pisma „Angloman” (http://anglofan.felberg.pl), poświęconego językom obcym oraz ich nauczaniu;
4. D. Pszczółkowska, Jak ocalić wieżę Babel?, „Gazeta Wyborcza”, 22 sierpnia 2002;
5. „Co dwa tygodnie ginie jeden z 6 tysięcy języków świata”, artykuł zamieszczony na www.gazeta.pl, 23 stycznia 2005;
6. J. Safuta, Wieża Kalego, „Polityka”, 22 maja 2004;
7. Majer, Projekt Rosetta, „Dziennik Polski”, 30 grudnia 2002;
8. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 1995;
9. Wielka Internetowa Encyklopedia Multimedialna, opracowana na podstawie Popularnej Encyklopedii Powszechnej, Wydawnictwo Fogra;
10. Internetowa encyklopedia Wikipedia.